КАРОТА

2. Несреќа

Мојата прва средба со Нина беше обележана со непријатност. Поточно, непријатноста нè доведе до нашата прва средба.

Не се сеќавам што тој ден ме истера на улица, дали одев на работа или, можеби, се враќав оттаму, или пак во оставата нешто снемало; знам само дека денот беше топол, но сув, така што е можно едноставно да сум излегол да ги искористам ретките поволни временски услови во Белград. На улица имаше луѓе, но вниманието ми го привлече девојче од пет или шест години, кое стоеше пред пешачки премин и се обидуваше да премине на другата страна од коловозот. Таму, на другата страна, стоеше жена која девојчето сакаше да ја стигне, веројатно нејзината мајка, потпрена на количка во која седеше уште едно дете и занесена во разговорот со госпоѓа која исто така покрај себе имаше дете. Којзнае, можеби таа другата беше мајка на девојчето. Сеедно, ниедна не ни обрнуваше внимание нам, застанатите среде гужвата.

Никогаш не би ми паднало на ум без причина да му се обратам на дете без придружба, но овој случај беше поинаков: придружбата беше тука, речиси на дофат на раката, а сообраќајот што го делеше девојчето од мајката беше густ и хаотичен. Детето изгледаше збунето и секој миг можеше да се реши на неразумен чекор. Упатив остар поглед кон двете жени, со надеж дека ќе замолчат и ќе се сетат дека изгубиле дете, но разговорот продолжуваше непречен од моето присуство.

„Здраво“, ѝ реков на девојчето и ја пружив раката, малку се наведнав. Кога ја крена главата кон мене, се виде дека ни таа не е одушевена од ситуацијата. „Ти сакаш да ја преминеш улицата?“, прашав. „Сакаш до мама?“

Со кимнување на главата, го врати погледот кон жените преку улицата.

„Што велиш да ми дадеш рака, па да преминеме заедно?“

Во истиот миг разговорот од другата страна на улицата замолкна. Двете жени се загледаа во мене, како цело време да чекале да направам потег.

„Еј, бе“, викна таа што претходно ни беше свртена со грб, па замавна со тупаница кон мене. „Што правиш ти тоа?“

Останав збунет, рацете сè уште испружени кон девојчето, кое дури сега не знаеше што да направи.

„Силвија“, викнаа во еден глас. „Дојди ваму. Не, чекај, сега е црвено, немој сега… Чекај, јас ќе дојдам до тебе. Слушаш ли? Тргни се од тој човек, Силвија!“

„Како не ти е срам?“, ми дофрли едната, зачекорувајќи на коловозот, но сепак мораше да почека сообраќајот да застане. Детето во количката заплачи. „Некој нека повика полиција“, викна другата и се осврна барајќи сведоци.

„Госпоѓо“, се обидов да објаснам. „Само сакав да ѝ помогнам да ја премине улицата. Вие не обрнувавте внимание…“

Но беше залудно. Жените со покачен тон ни се обраќаа и мене и на Силвија, упатувајќи наизменично закани и зборови на охрабрување, а потоа таа со количката ги препушти рачките на другата и истрча преку улицата.

„Како не ти е срам, бе, манијаку?“

Момент пред разјарената мајка да стигне до мене, зад моето рамо проговори некој алт кој вешто се проби низ рикањето на ауспусите.

„Госпоѓо, вам треба да ви е срам“, рече Нина, со таков авторитет што и малата Силвија и јас останавме во став мирно. „Да не беше тој, ќе го собираавте детето од по улица.“

Мајката на Силвија го забави чекорот – всушност, и таа застана мирно, среде коловозот, изложувајќи се на автомобилите од двете страни на пешачкиот премин што нестрпливо чекаа зелено светло.

„Ја допираше“, дофрли другата жена. „Го видов.“

„Како ја допираше? Вака?“, рече Нина и ѝ ја пружи раката на Силвија. Девојчето ја фати за прстите. Заедно ја преминаа улицата, минувајќи покрај мајката на Силвија, која на крај мораше да се тргне, натерана од звукот на сирените.

„Едвај чекам да повикаме полиција“, рече Нина, предавајќи го детето на зацрвенетата мајка. „Да им кажам што видов. А видов сè. Всушност, снимав.“ Го извади телефонот од џебот. „Кој ќе повика? Сакате јас?“

Дури кога жените и нивните деца исчезнаа од видикот, обрнав внимание на спасителката. Носеше едноставна облека, нешто што се носи на работа ако сакаш да останеш незабележан, или можеби, си помислив, ако не сакаш колегите да ти ја озборуваат облеката, туку вниманието да го насочат кон нешто друго. На пример, кон твоето лице. Имаше крупни, кафени очи и речиси маслинест тен, усни со благо спуштени агли и навредена брада. Бенката под десното око изгледаше како покана за танц, а нејзиниот ласерски поглед во истиот миг почна да делува од далечина, хируршки отстранувајќи го стравот и внесувајќи во мене самодоверба.

„Да ти ебам“, реков, а Нина се насмевна, веројатно мислејќи дека тоа се однесува на двете лудачи.

„Ништо лошо не направи“, рече таа. „Жал ми е за детето.“

Не стигнав да ѝ кажам благодарам, да ја прашам како се вика, ниту да запомнам во кој влез влезе. Подоцна, кога во станот доволно се опуштив за да го премотам целиот филм од прошетката, сфатив дека случајот со детето, всушност, не беше најсилниот удар тој ден. Посилна беше средбата со Нина.

Не морав долго да ја барам. Како манијак, два дена го обиколував местото на средбата со надеж дека повторно ќе наиде и упорноста, како во бајка, третиот ден се исплатеше, кога ја здогледав како, туркајќи велосипед, излегува од еден од влезовите. Ја стигнав и застанав покрај неа на семафор.

„Пак ти?“, праша таа. „Не грижи се, знам да ја преминам улицата без помош.“

„Само немој да повикаш полиција.“ Кимнав со брадата кон велосипедот. „Можеби понекогаш можеме да направиме круг.“

Малку го оддалечи велосипедот од себе, како дури сега да го разгледува подобро.

„Го добив на подарок. Всушност, не знам да возам.“

Се насмеав. Заедно ја преминавме улицата.

„Добра ти е таа финта“, реков, малку глумејќи, малку не глумејќи навреденост. Бев убеден дека се обидува да се ослободи од мене.

„Но можеби можеш да ме научиш“, рече таа.

Таа беше личност со иницијатива, и подоцна често се прашував дали навистина не знаеше да вози или само успеа да најде начин дури и она што изгледаше како моја идеја, со елегантен пресврт, да го претвори во свој проект.

Следните две години ги поминавме учејќи еден за друг и ми се чини дека таа беше повреден ученик од мене, но со послаб успех, и покрај талентот и вештините. Едноставно, материјалот од кој јас учев беше подобро организиран од оној што таа мораше да го совлада и постојаната борба со несредениот каталог на моите спомени, ставови и чувства, со текот на времето сè почесто ја вадеше од такт таа упорна кустоска. Меѓу нас отсекогаш постоеше важна разлика, онаа што нè доведуваше во непоправливо нерамноправна положба при заемното откривање. Јас, имено, поседував два живота: оној што нагло беше прекинат и сместен во фиоки на непотполно сеќавање, и оној што му припаѓаше на сегашниот миг и кој во тоа време го делев со неа. Сега ми се чини дека на тие два живота може да се додаде уште еден, на кој сè уште не умеам да му го одредам карактерот, но кој, накратко, би можел да се опише како живот по двата Задари. Живот во кој третиот Задар, прилично сум сигурен, нема да постои.

Нина имаше само еден живот и во него растојанието по воздушна линија меѓу точката каде што се родила и точката каде што ја запознав изнесуваше помалку од пет километри. И за да се стигне од едната до другата точка не беше потребен пасош. Таа беше некој што поседува силен корен, генерации наназад, додека мојот корен беше толку плиток што најобичната кошава можеше да го искорне. Тоа е затоа што никогаш не успеав целосно да се вкоренам во ниту еден од своите животи. Оној претходниот, претворен во излитен спомен с, доволно избледе за во него да може да се живее само во облик на дух (што често го правев, и тоа сигурно не придонесуваше за зајакнување на нашата блискост), додека другиот, тогашниот, не успеваше да се рашири, притиснат токму од тежината на претходниот. Често ѝ спомнував на Нина она на што можев да се сетам од првиот живот. Немав намера ништо да кријам од неа, не бев во сојуз со тајните на минатото; напротив, отворено зборував за нив, и самиот вечно зачуден од незавршените сеќавања, пресечените кадри и полузапаметените реченици. Практично знаеше за тоа исто колку и јас – за Патот Петриќ и неговата дружина, за нашите подвизи и палавости – проблемот беше што спомените не беа доволни за да скројат смислена историја. Постоеше недореченост, недосонуваност, празнини чија содржина неповратно исчезна. Нина, сепак, сакаше да ги слуша приказните, кои понекогаш, верувам, беа забавни, но враќајќи се на настаните во кои протагонист беше избледениот, некогашен јас, најмногу страдав поради тоа што не бев во состојба повторно да ги проживеам. И покрај нашата силна желба, искуството не може да се повтори и ни останува само да го набљудуваме исчезнатото време низ извалкано стакло, со надеж дека ќе забележиме што повеќе детали. Но што е со спомените чие присуство го чувствуваме некаде на периферијата на умот, а кои упорно ни се измолкнуваат.

„Нешто се сеќавам совршено јасно“, ќе речев, принуден да запрам со приказната и да ја оставам публиката незадоволена. Таа не го сакаше тоа чувство. Меѓутоа, ни јас, но жалењето над тоа се сведуваше на самосожалување, а тоа никој не го сака. „Но има многу делови што стојат одвоени од пошироката слика. Чудно е тоа кога имаш доказ за нешто што исчезнало од тебе.“

Со време развив поза во која се одвојував од минатото така што во друштво го претставував како виц. Ласерот на тесниот сноп на вниманието н Нина, меѓутоа, не паѓаше на козерија. Таа секогаш се обидуваше да ја извлече фактичката суштина и ме тераше да ја напуштам бајката за шумата и да се загледам во секое поединечно дрво. Во текот на тие две години имаше моменти кога предлагаше „да седнеме в кола и едноставно да одиме таму“, но најчесто тоа го спомнуваше попатно, без сериозна намера. Или, барем, јас така го толкував, не започнувајќи посериозен разговор. Овојпат, меѓутоа, не стануваше збор за шега. Ниту за разговор. Тој последен предлог дојде по нешто што и на двајцата ни го преврте животот наопаку.

Не се сеќавам на точниот датум, никогаш не сум ги паметел добро, но знам дека денот беше дождлив и дека Белград изгледаше како мијалник полн со валкани садови. Од безбојните фасади се слеваше вода, олуците и автомобилските браници светкаа под дневната светлина пригушена од слој виолетови облаци. Улиците ги притискаше некаква напнатост, сите како да ја гризевме усната чекајќи крај на работното време, зеленото светло на раскрсница или престанокот на врнежите. Со Нина се договорив да ја земам од центарот по работа, па да се вратиме во мојот стан. Иако се гледавме речиси секојдневно, не живеевме заедно, туку секој ден правевме план за следниот, држејќи го, веројатно, возбудувањето на ниво. Не го поставував прашањето за заеднички живот, не ми се брзаше, а не ѝ се брзаше ни неа, зашто во спротивно таа прва ќе го поставеше. Всушност, ми се допаѓаше таа лежерност – не нè правеше несериозни, туку ни оставаше доволно простор да се движиме како што сакаме, секој за себе и заедно.

Ги вклучив сите четири трепкачи на згодно место во Сараевската улица, веднаш зад такси-станицата, и речиси заспав занишан од брмчењето на дизел моторот и рамномерната работа на бришачите. Бев уморен од училиште и ученици, а ни времето не придонесуваше за расположението, но ништо од тоа не беше добар изговор – свесен сум за тоа. Кога Нина внесе здив свеж воздух во автомобилот, се стресов и притиснав на педалот за гас посилно отколку што планирав, сигурно за да се разбудам и што побрзо да нè однесам дома. Нина се расприкажа за нешто од работа, но тоа веќе не можам да го запомнам – изгледа ми е навика она што се потпира на пресудни настани да го бришам од меморијата, оставајќи околу нив кратер, празнина исполнета со вакуум. Како и да е, тој ден нè извлеков од потопениот центар и, едвај чекајќи да се тргнам од затнатите булевари, штом ми се укажа прилика, свртев од Работничка во потесните улици на Чукаричката падина, само за да се залепам за задниот дел на градски автобус кој по коловозот се движеше со поголема мака од мојата крнтија. Некое време возев зад него, жалејќи се на чадот од ауспухот што ни влегуваше во вентилациониот систем, а потоа, кога конечно се оддалечи во воволечената станица, додадов гас и удрив директно во пешак кој, не гледајќи околу себе, излета пред автобусот. Тоа беше момче и носеше торба префрлена преку рамо. Не почека автобусот да замине од станицата, не се врати триесетина чекори до првиот пешачки премин, туку на дождот се залета преку улицата. Да не беше црвеникавата коса, незабележливата облека и торбата воопшто немаше да ги забележам.

Ударот беше тап, како да дојде од некое друго возило, како тоа да не ни се случи нам, туку подолу по улицата. Го видов само црвеникавото теме како се ниша меѓу бришачите, пред да замижам толку силно што околу себе не видов темнина, туку бело усвитување. Делче од секундата подоцна се слушна писокот на Нина. Ги отворив очите и момчето го немаше никаде. А потоа погледнав низ страничното стакло и го видов како седи на коловозот покрај нас. Го препознав. Ја препознав таа коса, тој тен. Ставив во брзина и додадов гас.

Нина ми вресна во увото. „Даворе, застани!“

Повторно закочив, замижувајќи. Таа излезе од автомобилот, но свежиот, влажен воздух овојпат не ме врати во свест. Напротив, накратко ме однесе некаде на друго место. Не се сеќавам што се случуваше во следните неколку минути, но подоцна, кога се обидувавме да ги повикаме спомените, Нина рече дека сум тргнал по неа. Значи, сум излегол од автомобилот и сум потрчал до момчето што седеше во вода среде улицата. Уште еден автомобил застана и луѓе притрчаа да помогнат.

Момчето не беше повредено. Торбата полна со училишни книги ја носеше ниско, така што со браникот удрив во неа, а не директно во неговите нозе. Беше збунет, уплашен и изудрен од падот, но кога утврдивме дека ништо не е скршено и дека ништо не го боли, го сместивме на задното седиште на нашиот автомобил и го однесовме во Ургентниот центар. Другиот пар, кој застана зад нас, нè следеше дотаму; жената сакаше да се увери дека момчето ќе биде добро. Се задржавме повеќе од четири часа, откако ги дочекавме родителите на момчето и заедно со нив останавме додека не беа направени најважните анализи. Дотогаш се смиривме, така што се сеќавам на призорите од преполниот ходник и лицата на сите нас возрасните додека чекаме персоналот да ни се обрати. Неговите татко и мајка не ме обвинуваа мене; повеќе се лутеа на малиот Стефан. Со солзни очи се муртеа и му зборуваа дека е невозможно да се запре, да му се објасни нешто, да се научи било што. Секоја реченица ја започнуваа со: „Сто пати ти рековме…“ и повеќето не ја довршуваа, одмавнувајќи со главата и бришејќи солзи. Стефан навистина беше добро. Дури тогаш грчот на лицата на возрасните попушти и дури тогаш неговиот татко ми пријде да ми се заблагодари круто што сме го однеле кај лекар. Промрморив нешто, се поздравив со нив и со двајцата сведоци, па тргнав назад кон колата.

„Каде ќе одиш?“, праша Нина, повлекувајќи ме за ракавот. На нејзиното лице немаше никаква промена; ме гледаше со мешавина од лутина, загриженост и тага. Не знаев што да кажам за да опуштам некој од тие мускули.

„Ќе одиме дома, ваљда“, реков.

„Да, ама ти сега не возиш“, рече Нина.

До дома нè однесе таксист, а по автомобилот во Ургентниот центар отидов следниот ден, подигајќи ја дневната казна закачена за бришачот.

Првите неколку дена се чинеше дека животот се враќа во стариот колосек. Ги правевме нашите дневни договори, се наоѓавме во градот или кај едниот или кај другиот, одевме на работа, јадевме, гледавме телевизија, спиевме. Зборувавме и за несреќата, за сообраќајот во Белград, за лудата среќа, за тоа што се случувало во клучните минути на кои не се сеќавав. И по секој таков разговор следеа неколку моменти тишина. На почетокот беа кратки, само трепкање или две, пред да се начне некоја друга тема, но со текот на времето се продолжуваа и стануваа сè понепријатни, за една или две недели по несреќата да станат повпечатливи од разговорот. Како веќе да не беше важно она што ќе го кажеме, туку она што ќе го премолчиме. Нешто не беше во ред, но некој мораше прв да го спомне тоа.

Се случи повторно за време на возење. Одејќи кај пријатели, на некаква прослава, роденден или слава, и тоа беше првото возење откако на автомобилот беше сменет браникот. На родителите не им кажавме ни збор за несреќата, а механичарската интервенција ја оправдавме со туѓа невнимателност на паркингот. Шишињата со вино ѕвечкаа едно од друго на задното седиште и се сеќавам дека и двајцата нервозно трепкавме секојпат кога ќе се чуеше тоа стакло. На крај проговоривме речиси во ист глас.

„Зошто тогаш додаде гас?“, рече Нина.

„Ми се причини дека го препознав“, одговорив.

„Што?“

„Мислев дека знам кој е.“

„Но не знаеш“, рече Нина. Ја погледнав за да проверам дали тоа е ново прашање. „Така е? Не го знаеш? Стефан?“

„Не.“

„Што мислеше тогаш? Кој е тоа?“

Молчев. Во Белград не е тешко да се преправаш дека возењето те зафаќа премногу за да зборуваш.

„Помисли дека го знаеш, па додаде гас? Зар е тоа некој од кого треба да се бега?“

Шишињата зад нас ѕвечкаа како некој упорно да смислува здравици.

„Карота“, реков. И изнесувајќи го тоа име не како шеговита приказна или романтично сеќавање, туку како клучна карта, адут на сегашноста, нераскинливо ги поврзав моите два живота. „Мислев… Тоа момче ме потсети на него.“

Таа молчеше извесно време, оставајќи ме да се снајдам со уличките на новобелградскиот блок. Само што не бевме стигнале.

„На Карота од Задар? Од дружината на Патот Петриќ?“

Кимнав со главата. Кога паркирав, останавме некое време во автомобилот, загледани во низата паркирани возила. А потоа Нина го зеде виното од задното седиште и ја испроба насмевката со која ќе застане пред славениците.

(Извадок од романот „Карота“, издание на Лагуна, Белград, 2025)